Νινόη και Ναός του Διός Βήλου κατα τον Διόδωρο Σικελιώτη

Η εκδοχή τώρα του Διόδωρου του Σικελιώτη για τον Νίνο-Νεβρωδ  και το χτίσιμο της πόλης  Νινόης /Νινευής μας δίνει πληροφορίες που ανάγονται πολύ πιο πίσω χρονολογικά καθώς χρησιμοποιεί ως πηγές του συγγραφείς που κάποιων τα κείμενα τους θωρούνται χαμένα. Τα  κείμενα αυτά που έχουν ενοποιηθεί για να δώσουν την ιστορία του η οποία συγγράφεται σε χρονικό διάστημα 30 χρόνων. Ονόμασε το έργο του Ιστορική Βιβλιοθήκη επειδή πρόκειται για την ενοποίηση των διαφόρων ιστορικών πηγών, μεταξύ των οποίων αναγνωρίζονται οι: Μανέθων, Εκαταίος Αβδηρίτης, Ηρόδοτος, Αγαθαρχίδης, Θουκυδίδης, Κτησίας, Κλείταρχος, Έφορος, Τίμαιος κ.ά.Η εκδοχή του λοιπόν για τον Νινο είναι η ακόλουθη σε συνοπτική μορφή-περίληψη του δεύτερου βιβλίου του που ολόκληρο μπορείτε να το βρείτε εδώ 

Τα πολύ παλιά χρόνια, λοιπόν, στην Ασία υπήρχαν

τοπικοί βασιλιάδες, των οποίων ούτε πράξεις επίσημες

ούτε ονόματα μνημονεύονται. Ο πρώτος που καταγράφεται

από την ιστορία και μας παραδίδεται στη μνήμη, ο

Νίνος, ο βασιλιάς των Ασσυρίων, έκανε έργα μεγάλα- τα

σχετικά μ' αυτόν θα προσπαθήσουμε να γράψουμε με κάθε

λεπτομέρεια. Όντας από φύση του μαχητικός και ζηλωτής

της αρετής εξόπλισε τους πιο δυνατούς από τους νέους και

γυμνάζοντας τους επί αρκετό χρονικό διάστημα τους συνήθισε

σε κάθε κακουχία και πολεμικούς κινδύνους. Μόλις,

λοιπόν, συνέστησε αξιόμαχο στράτευμα, έκανε συμμαχία

με τον Αριαίο, τον βασιλιά της Αραβίας, χώρα που εκείνα

τα χρόνια θεωρούνταν πως είχε πληθώρα αλκίμων αντρών.

τείχη πρώτη τῇ Νινευί, μετονομάσασα ταύτην Βαβυλῶνα...

Οι πρώτες αναφορές σε λεξικά αρχαίων συγγραφέων περί της Νινόης πόλης. Εκτός της Νινόης των Ασσύριων - αργότερα Νινευής των εβραικών γραφών και προφητών -αντίστοιχη Νινόη υπάρχει και στην Καρία, γνωστή και ως Αφροδισιάς, που κατοικήθηκε από τους Πελασγούς Λέλεγες και ονομάσθηκε και Λελέγων Πόλη, αργότερα μετονομάσθηκε και Μεγάλη Πόλη.

Τι σύμπτωση δύο πόλεις με το ίδιο όνομα, μόνο που η μια θεωρείτε βασιλεύουσα πόλη των Ασσυρίων εκ του Νίνου και η έτερη πόλη Πελασγών-Λελέγων… Αναφέρεται πάντως ότι το όνομα Νινόη συνδέεται με το μυθικό Ασσύριο βασιλιά Νίνο ή Νεβρώδ και κατά δεύτερη εκδοχή ετυμολογείται από το ακκαδικό ή βαβυλωνιακό όνομα της θεάς Ιστάρ-Νι, την αντίστοιχη αιγυπτιακή θεότητα της Αφροδίτης, και το Νινόη να προήλθε από το Νινα –  αφού Νίνα είναι ένα από τα βαβυλωνιακά ονόματα της θεάς ή υποκοριστικό της Θεότητας της Ιστάρ…

  

SUDA LEXICON

N…naia: pÒlij O„nwtrîn ™n tÍ mesoga…v. Ð pol…thj Nina‹oj À NinaieÚj.

Nineu…: pÒlij. kaˆ Nineu…thj, Ð ¢pÕ tÁj aÙtÁj pÒlewj.

NinÒh: ¹ ™n Kar…v 'Afrodisi¦j o„kisqe‹sa ØpÕ Pelasgîn Lelšgwn· diÕ kaˆ

™kl»qh Lelšgwn pÒlij, met¦ d Meg£lh pÒlij. eta ¢pÕ N…nou NinÒh. ™qnikÕn

aÙtÁj Nino»thj.

N‹noj: pÒlij 'Assur…wn aÛth, ¿n œktise N‹noj, ¢n¾r Semir£midoj, ™n tÍ

'Atour…v. ™qnikÕn N…nioj. crÁsij toÚtou par¦ `HrodÒtJ ™n tù, kat¦ t¦j Nin…wn kaleomšnaj pÚlaj.

Georgius Monachus Chronogr., Chronicon (lib. 1-4)
Page 12, line 14

         ὁ δὲ Νίνος ἐπικρατὴς γενόμενος τῆς Ἀσσυρίας καὶ
κτίσας ἐν αὐτῇ πόλιν μεγίστην σφόδρα σφόδρα, πορείας ὁδὸν
ἡμερῶν τριῶν, ἣν καὶ καλέσας εἰς ὄνομα αὐτοῦ Νινευὴ πρῶτος
ἐν αὐτῇ βασιλεύει.

Περὶ Νίνου βασιλέως.

Ὁ δὲ Νῖνος ἐπικρατὴς γενόμενος τῆς Συρίας
καὶ κτίσας πόλιν μεγίστην σφόδρα, πορείας ἡμε-
ρῶν γʹ, ἣν καὶ ἐκάλεσεν εἰς ὄνομα αὐτοῦ Νι-
νευὴ, καὶ πρῶτος ἐν αὐτῇ βασιλεύει·

οὖρος λέγεται ὁ φυλάσσων, καὶ φύλαξ

Στο προηγούμενο κείμενο δόθηκε εκτός των άλλων και η σύνδεση Διονύσου/ Νεμβρώδ / Νίνου / Ωρίωνα μέσω κειμένων.

 Georgius Cedrenus Chronogr., Compendium historiarum Volume 1, page 28, line 8
Ἐγεννήθη δὲ ἐκ τῆς φυλῆς τοῦ Σὴμ ἀνὴρ ὄνομα Χοῦς Αἰ-
θίοψ, ὃς ἐγέννησε τὸν Νεβρὼδ τὸν τὴν Βαβυλῶνα κτίσαντα, τὸν
καὶ Ὠρίωνα ἐπικληθέντα.

O Νεβρώδ θα ονομαστεί και Ωρ-‘Ιωνας και θα λατρευτεί και ως ο αστερισμός του Ωρ-‘Ιωνα, του διασημότερου κυνηγού στην ελληνική μυθολογία…ή αν θελετε  ως Ωραίος Έλληνας – ‘Ιωνας ή ως  Ολοκληρωμένος ή  Ακμαίος, Μεστωμένος, Όμορφος Έλληνας-‘Ιωνας.

Όμως ο Νεβρώδ – Νινος ως Ωρ-Ιωνας λαμβάνει και το όνομα του Ουρ-Ιωνα  του Ουράνιου Ιωνα / ‘Ελληνα, Ουράνιου Φύλακα ή ακόμα ακόμα και της Ουράνιας περιστεράς.

Νίνος –ου (ὁ) –Υἱός Βήλου II

Ο Νεβρώδ/Νίνος είναι όπως είδαμε σε προηγούμενα κείμενα, βάση των γραφών ο γιός του Χους/Κους/Cush κατά τας γραφάς  ή μήπως του Διός Ηλίου-Βήλου-Δήλιου ; 

Cephalion Hist., Rhet., Fragmenta Fragment 1a, line 8
  Τὸ παλαιὸν τῆς Ἀσίας ἐβασίλευσαν Ἀσσύριοι, τῶν δὲ ὁ Βήλου Νίνος.

 Pseudo-Zonaras Lexicogr., Lexicon
Alphabetic letter iota, page 1109, line 15

<Ἴνις>. παῖς νέος, βρέφος. παρὰ τὸ ἲς ἰνὸς, ἴνις·

 δύναμις γὰρ τῶν πατέρων υἱοί. ἢ παρὰ τὸ ἰαί νειν καὶ εὐφραίνειν τοὺς πατέρας. …

αλλά και κατά το Etymologicum Gudianum, (ζείδωρος – ὦμαι)
Alphabetic entry iota, page 279, line 12

<Ἲν>, εἰς τὸ ἀκτίς.

<Ἶνα>, σημαίνει δ. τὴν δύναμιν ἶν' ἀπόλεθρον ἔχοντες.

Νίνος –ου (ὁ) –Υἱός Βήλου

Κατά τον Ν. Π. Ανδριώτη στο «Ετυμολογικό λεξικό της κοινής νεοελληνικής» το νινί ή νηνί σημαίνει μικρό παιδί· παράγεται από το μεσαιωνικό νηνίον (= κούκλα), υποκοριστικό του αρχαίου ιωνικού νήνις<νεάνις, ή από το αρχαίο ίνις = γιος, νέος, παιδί, βρέφος, απόγονος, νήπιο κατά Παντελίδη  «Βυζαντινά και νεοελληνικά» ή κόρη κατά Ανδριώτη με ν προθετικό.

 Η λέξη νηνί(ο)ν (νινίον) με τη σημασία μικρό παιδί δεν είναι άγνωστη σε βυζαντινά κείμενα. Υπάρχει μάλιστα και υποκοριστικό νινίτσιν στον Πτωχοπρόδρομο

 Στο λεξικό του Δημητράκου το λήμμα νιν(ν)ί(ον) έχει τις ακόλουθες ερμηνείες: 1) νήπιο, βρέφος, 2) κούκλα, 3) το είδωλο που σχηματίζεται στην κόρη του ματιού και κατ' επέκταση η ίδια η κόρη του ματιού και 4) ο μεταξοσκώληκας.

LSJ entry

νίννη, ἡ, perh.

grandmother or mother-in-law, Demitsas Μακεδ. No.416 (Thessalonica, ii A.D.); also νίνη ib.No.415 (ibid.); cf. νέννος.

Στο “Απειρώνυμον” του Κωνσταντίνου Ζαρζαμπίδη βρίσκουμε τις παρακάτω αναγραφές

Βρέφος –ους (το;) –επίθετον Έρωτος –Επίθετον Ζαγρέως

Νίννιον –ιου (ἡ) –Ἀφιερώτρια εἰς ἱερόν Ἐλευσῖνος –Εἰς ἀγγειογραφίαν

Νιννίον –ίου (ἡ)

Νίνον –ου (ἡ)

Νίνος –ου (ὁ) –Υἱός Βήλου, βασιλέως Ἀσσυρίων, μέ σύζυγον τήν ὡραίαν Σεμίραμιν γεννᾶ Νινύαν –Μυθιστοριογράφος

Νῖνος ἤ Νίννιος –ίου (ὁ)

Αὐτὸν Νῖνον τὸν Νεβρώθ οἱ Ἀσσύριοι

Οι συγγραφείς που κατά κύριο λόγο δίνουν στοιχεία σε κείμενα τους για τον Νεβρώδ είναι κατά κύριο λόγο είναι ο Ηρόδοτος, Απολλόδωρος, ο Κτησίας, ο Στράβων στα Γεωγραφικά του αλλά και  ο Διόδωρος ο Σικελιώτης με την «Ιστορική Βιβλιοθήκη» του. Ο Διόδωρος για το έργο του αντλεί στοιχεία και ενοποιεί στην ουσία διάφορες ιστορικές πηγές μεταξύ των οποίων και ιστορικούς όπως ο Μανέθων, Εκαταίος Αβδηρίτης, Ηρόδοτος, Αγαθαρχίδης, Θουκυδίδης, Κτησίας, Κλείταρχος, Έφορος, Τίμαιος κ.ά. Το έργο του το δεύτερο βιβλίο του – για τον Νεβρώδ και τη Βαβυλώνα-  μπορείτε να το βρείτε στο εδώ 

Το έργο του Ησιόδου εδώ 
Η βιβλιοθήκη του Απολλόδωρου εδώσε δύο τόμους εδώ και εδώ

Οι βυζαντινοί χρονικογράφοι έπονται και δίνουν τις δικές τους εκδοχές όπως θα δούμε παρακάτω…

Apollodorus Gramm., Fragmenta
Fragment 68, line 2

 Chron. Paschale:
Αὐτὸν Νῖνον τὸν Νεβρώθ οἱ Ἀσσύριοι προσηγόρευσαν·

«Οὗτος διδάσκει Ἀσσυρίους σέβειν τὸ πῦρ.

Ο Νεβρώδ  είναι αυτός που ονομάζετε/προσφωνείτε/αποκαλείτε από τους Ασσύριους Νίνος. Είναι αυτός που διδάσκει τους Ασσύριους να σέβονται /τιμούν /λατρεύουν το πυρ δηλ.  την φωτιά, αλλά η ερμηνεία του πυρός θα μπορούσε να είναι για τον ήλιο, το φως της δάδας, τη φωτιά του κεραυνού, τη φωτιά της θυσίας, τον κεραυνό, την γενναιότητα, την σφοδρότητα.

.

Claudius Ptolemaeus Math., Geographia (lib. 4-8)
Book 8, chapter 21, section 3, line 2

Τῶν οὖν ἐν τῇ <Ἀσσυρίᾳ>
διασήμων πόλεων ἡ μὲν <Νῖνος> ἡ καὶ <Νινευῒ>

Μικρή σύνοψη κειμένων

Μέχρι τώρα έχω δώσει στοιχεία ταύτισης του Διόνυσου με τον Νεβρώδ-Νimrod καθώς αυτά προκύπτουν από μια σειρά αρχαίων κειμένων.

Τα κείμενα ήδη υπάρχουν αναρτημένα σε μια σειρά προηγούμενων αναγραφών-κειμένων και είναι στην διάθεση του καθενός να τα διαβάσει…

Θα συνεχίσω με την σύνδεση του Νεβρώδ-Νimrod και την ταύτιση του με τον Νίνο τον πρώτο Ασσύριο βασιλέα, σύζυγο της Σεμιράμιδος της πρώτης βασίλισσας  -λίγα συνοπτικά στοιχεία για να θυμηθούμε  την Πυργοφορούσα θεά δεν είναι άλλη από την Ρέα ή Σεμιράμιδα,  γνωστή κι ως Shamiram στα αραμαϊκά. Πολλές ιστορίες υπάρχουν γύρω από την προσωπικότητά της, ενώ έχουν γίνει προσπάθειες ταύτισής της με αληθινά πρόσωπα. Το όνομα "Σεμίραμις" είναι εξελληνισμένη μορφή του ακκαδικού ονόματος "Sammur-amat", που σημαίνει "δώρο της θάλασσας". Μια πρώτη αναφορά για όσους δεν γνωρίζουν την Σεμίραμις. Η Σεμίραμις μετά το θάνατο του Νίνου, βασίλισσα πια  ηγήθηκε πολλών νικηφόρων πολέμων, ενώ μαζί με το Βήλο φέρεται σαν ιδρύτρια τής Βαβυλώνας, την οποία έκτισε επί σχεδίου μεγαλύτερου τής Νινευή (Στράβων C 84).

Οι συγγραφείς της Παλαιάς Διαθήκης προσπαθούν να εντάξουν χρονολογικά, βάσει της δικής τους χρονολόγησης, έτσι ώστε να εντοπισθεί στην ιστορία η δημιουργία τής Νινευή η οποία αποδίδεται στον σύζυγο τής Σεμίραμης. Σ΄ αυτά τα κείμενα ο Νεβρώδ ταυτίζετε με τον Ασσούρ της Γένεσης και θεωρείτε ο πρωτεργάτης, εμπνευστής στο χτίσιμο τής Βαβυλώνας.

Στον σύζυγο της Σεμιράμιδος Nimrud/Νεμρωδ δόθηκε ο τίτλος Βάαλ (του Κυρίου) και η Σεμίραμιδα ήταν η Baalti όπως λέμε σήμερα η Κυρία μου ή Δέσποινά μου  (My Lady). Η λατινική ονομασία για το «Κυρία μου» είναι Mea Domina η οποία με τη μορφή των αλλοιωμένων Ιταλικών έγινε Madonna. Ο Nimrud/Νεμρώδ είχε εκπροσωπηθεί στο διπλό ρόλο του Θεού Πατρός και του Νίνου ή Νινία,  γιου τους με τη Σεμιράμιδα ενώ το ότι εκείνη κρατά το κλάδο της ελιάς ήταν σύμβολο του απογόνου που παράγεται μέσω «παρθενογένεσης» ή και της δημιουργίας ως «συνέχειας»  εκ του ιδίου δέντρου ζωής.

Διόνυσον νεβρώδεα, νεβριδόπεπλον ΙΙ

Hesychius Lexicogr., Lexicon (Α – Ο)
Alphabetic letter epsilon, entry 1910, line 1

<ἐλαφίαι>· οἱ τῶν ἐλάφων ἀστράγαλοι (Eupol.)
<ἐλαφίνης>· νεβρός
<ἐλάφιον>· κώνειον
*<ἐλαφηβόλος>· κυνηγός.

<ἐλαφηβόλος>· κυνηγός. APvgn ἀπὸ εἴδους ἑνὸς τῶν κυνηγου-

 μένων (Σ 319)

<ἐλαφοβοσκός>· εἶδος βοτάνης

<ἐλαφογενές>· τῆς ἐλάφου ὁ μυελός

<ἔλαφον κεραόν>· ἄῤῥενα. ὁ γὰρ ἄῤῥην ἔχει κέρατα (Γ 24)

<ἔλαφος>· νεβρός

<ἐλάφου πηρίς>· οὗτος δοκεῖ βρωθεὶς πρὸς συνουσίαν ἁρμόζειν

Hesychius Lexicogr., Lexicon (Α – Ο)

<Ἑλλοί>· Ἕλληνες οἱ ἐν Δωδώνῃ S καὶ οἱ ἱερεῖς (Π 234 v. l.)

<ἐλλόμενα>· περικλειόμενα

<ἐλλόν>· ἀγαθόν. γλαυκόν. χαροπόν. ἐνθαλάττιον. ταχύ. ἄφωνον.

 ὑγρόν. ἔλαφον νεογνόν (τ 228)

<ἔλλοπες>· ἐλλείποντες τῆς ὀπός, τουτέστιν ἄφθογγοι, ἄφωνοι

 <καὶ οἱ λεπιδωτοί.> καὶ δασεῖς. καὶ τραχεῖς. καὶ ποικίλοι  

<ἐλλόπιδας>· ἡ λέξις παρὰ Κρατίνῳ (fr. 408). γέγονε δὲ παρὰ

 τοὺς <ἐλλούς>, καὶ λέγει κοινῶς τοὺς νεβροὺς καὶ τοὺς στρου-

 θούς· ἢ νεοττοὺς ὄφεως ἀπὸ τοῦ ἅλλεσθαι

<Ἐλλοπιεῖς>· [ἄφωνοι. καὶ οἱ λεπιδωτοί]

 [<ἐλλοπίς>· εὐόφθαλμος. χαροπή]

<Ἐλλοπιῆες>· οἱ νῦν Ὠρεῖται, παρὰ Χαλκιδεῦσιν

†<ἐλλοπῶ>· ἀγαθήν

<ἐλόωσιν>· ἐλάσωσιν (Ν 315)

<ἐλλός>· τὸ ἔκγονον τῆς ἐλάφου νεογνόν, ὁ νεβρός (τ 228), καὶ

 Δωδωναῖος. καὶ ὁ ἐνθαλάττιος

…

Διόνυσον νεβρώδεα, νεβριδόπεπλον ...

Στην Ελληνική ανθολογία  όπως ονομάζεται από τους μελετητές  όπου υπάρχουν καταγεγγραμμένα επιγραμμάτα και ποιημάτα αρχαίων κλασσικών Ελλήνων και βυζαντινών ποιητών από τον 7ο π.Χ. μέχρι τον 10ο ή και το 12ο μ.Χ. αιώνα και σ’ έναν Αδέσποτο Ύμνο του Διονύσου, διάβαζουμε δύο επίθετα του που θα μας απασχολήσουν στην παρακάτω ανάρτηση. Νεβρωδέας και Νεβριδόπεπλος –δίδω ολόκληρο τον ύμνο παρακάτω :

Anthologia Graeca, Anthologia Graeca
Book 9, epigram 524, line 14

Αδέσποτον

Ύμνος εις Διόνυσος

Μέλπωμεν βασιλήα φιλεύιον, ειραφιώτην,
αβροκόμην, αγροίκον, αοίδιμον, αγλαόμορφον,
Βοιωτόν, βρόμιον, βακχεύτορα, βοτρυοχαίτην,
γηθόσυνον, γονόεντα, γιγαντολέτην, γελόωντα,
Διογενῆ, δίγονον, διθυραμβογενῆ, Διόνυσον,
Εὔιον, εὐχαίτην, εὐάμπελον, ἐγρεσίκωμον,
ζηλαῖον, ζάχολον, ζηλήμονα, ζηλοδοτῆρα,
ἤπιον, ἡδυπότην, ἡδύθροον, ἠπεροπῆα,
θυρσοφόρον, Θρήικα, θιασώτην, θυμολέοντα,
Ἰνδολέτην, ἱμερτόν, ἰοπλόκον, ἰραφιώτην,
κωμαστήν, κεραόν, κισσοστέφανον, κελαδεινόν,
Λυδόν, ληναῖον, λαθικηδέα, λυσιμέριμνον,
μύστην, μαινόλιον, μεθυδώτην, μυριόμορφον,
νυκτέλιον, νόμιον, νεβρώδεα, νεβριδόπεπλον,
ξυστοβόλον, ξυνόν, ξενοδώτην, ξανθοκάρηνον,
ὀργίλον, ὀβριμόθυμον, ὀρέσκιον, οὐρεσιφοίτην,
πουλυπότην, πλαγκτῆρα, πολυστέφανον, πολύκωμον,
ῥηξίνοον, ῥαδινόν, ῥικνώδεα, ῥηνοφορῆα,
σκιρτητήν, Σάτυρον, Σεμεληγενέτην, Σεμελῆα,
τερπνόν, ταυρωπόν, Τυρρηνολέτην, ταχύμηνιν,
ὑπνοφόβην, ὑγρόν, ὑμενήιον, ὑλήεντα,
φηρομανῆ, φρικτόν, φιλομειδέα, φοιταλιώτην,
χρυσόκερων, χαρίεντα, χαλίφρονα, χρυσεομίτρην,

ψυχοπλανή, ψεύστην, ψοφομηδέα, ψυχοδέκτην,
ώριον, ωμηστήν, ωρείτροφον, ωρεσίδουπον.
μέλπωμεν βασιλήα φιλεύιον, ειραφιώτην.)

Μερικές αναγραφές σε λεξικά για να δούμε  τις ερμηνείες που δίδονται για τον νεβρό.

γίγαντες οἱ ἀπ' αἰῶνος, οἱ ἄνθρωποι οἱ [ὀνο]μαστοί

Etymologicum Magnum, Etymologicum magnum

Kallierges page 391, line 15

 <Εὔϊος> καὶ <εὔσιος>: Ὁ Διόνυσος· καὶ τὸ εἰς

αὐτὸν ἐπίφθεγμα, Εὖσοι καὶ Εὖοἱ, κατὰ Λάκωνας·

Δωρικῇ γὰρ διαλέκτῳ μεταγενεστέρᾳ κατ' ἔνδειαν

τοῦ σ φασὶ γεγενῆσθαι εὔϊος· καὶ Εὖοἱ καὶ Εὐάν.

Commentaria In Dionysii Thracis Artem Grammaticam, Scholia Marciana (partim excerpta ex Heliodoro, Tryphone, Diomede, Stephano, Georgio Choerobosco, Gregorio Corint Page 433, line 34

Καὶ πάλιν θειασμοῦ λέγεται ἐπιρρήματα, ἃ θειάζοντές τινες καὶ κά-

τοχοι τῷ Διονύσῳ γινόμενοι, τουτέστιν ἐμφορούμενοι ὑπὸ <σφοδροῦ>

τινος πνεύματος, ἐπιφθέγγονται καὶ λέγουσιν εὔἁν εὐοἵ· ταῦτα οὖν 

ἐστι τοῦ Διονύσου, ἐπειδὴ καὶ αὐτὸς μανίας ἐστὶ ποιητής, καὶ ταῦτα

<τὰ> ἐπιφθέγματα ὑπὸ τῶν μυστῶν πρὸς αὐτὸν λέγεται.

Ως Εὔϊος αλλα  καὶ <Εὔσιος επίθετο του Διονύσου αλλά και επίφθεγμα  Ευσοί και Ευοί, κατά τους Λάκωνες,  στην Σπάρτη ονομάζετε ο θεός.